Dziecko siedzi nad czytanką czterdzieści minut i nadal jest na trzecim zdaniu. W zeszycie brakuje końcówek, litery uciekają poza linię, a każda propozycja wspólnej nauki kończy się płaczem albo awanturą. Rodzice słyszą wtedy, że trzeba więcej ćwiczyć, i biorą winę na siebie. Utrzymujące się trudności w czytaniu i pisaniu mogą mieć jednak konkretną przyczynę, a jej nazwanie zmienia sposób pracy z dzieckiem.
Czego można oczekiwać na kolejnych etapach nauki?
Czytanie i pisanie to umiejętności złożone, które opierają się na wcześniejszych kompetencjach. W przedszkolu dziecko uczy się słyszeć rymy, dzielić słowa na sylaby i wyodrębniać pierwszą głoskę. Metaanaliza badań nad rozwojem czytania wskazuje, że świadomość fonemowa, czyli umiejętność wyodrębniania i łączenia głosek, jest najsilniej powiązana z umiejętnością czytania wyrazów.
W pierwszych latach szkoły dziecko przechodzi od poznawania liter i czytania głoskowanego do coraz płynniejszego czytania całych wyrazów i rozumienia dłuższych tekstów. Pismo staje się czytelniejsze, a liczba błędów spada.
Odstępstwa na starcie są naturalne, ponieważ dzieci wchodzą do szkoły z różnym przygotowaniem. Uwagę powinny zwrócić trudności, które utrzymują się mimo nauki i ćwiczeń, a poziom umiejętności pozostaje znacznie niższy niż oczekiwany dla wieku dziecka.
Możliwe przyczyny trudności w czytaniu i pisaniu
Te same trudności mogą mieć różne źródła, a część z nich nie ma nic wspólnego z zaburzeniami neurorozwojowymi. Pod uwagę bierze się:
- specyficzne trudności w uczeniu się, czyli dysleksję, dysortografię i dysgrafię,
- ADHD i związane z nim trudności z koncentracją,
- spektrum autyzmu,
- opóźniony rozwój mowy i trudności językowe,
- niewykryte wady wzroku lub słuchu,
- niższą sprawność intelektualną,
- lęk, obniżony nastrój i trudną sytuację rodzinną,
- braki programowe po zmianie szkoły lub dłuższej nieobecności.
Klasyfikacja ICD-11 wymaga, by przed rozpoznaniem specyficznych trudności w uczeniu się wykluczyć inne wyjaśnienia, w tym wady wzroku i słuchu. Dlatego diagnozę warto zacząć od sprawdzenia wzroku i słuchu, a dopiero potem pytać o mechanizmy poznawcze.
Dysleksja, czyli trudność z samą techniką czytania
W dysleksji umiejętność czytania pozostaje znacznie poniżej poziomu oczekiwanego dla wieku dziecka i jego ogólnego poziomu funkcjonowania intelektualnego. Trudności nie wynikają z niższej inteligencji ani z braku dostępu do nauki. Dziecko zna litery, a mimo to składanie ich w wyrazy pozostaje wolne i mało dokładne.
Klasyfikacja ICD-11 wymienia trudności z dokładnością czytania wyrazów, płynnością czytania i rozumieniem tekstu. W codziennej nauce mogą się one przejawiać jako:
- czytanie na poziomie niższym, niż można oczekiwać w danym wieku,
- wolne i niepewne czytanie na głos,
- słabsze rozumienie tekstu czytanego samodzielnie,
- liczne błędy ortograficzne w pracach pisemnych,
- kłopot z zapamiętaniem kolejności, na przykład dni tygodnia.
Obok dysleksji funkcjonują dwa pokrewne rozpoznania. Dysortografia oznacza utrzymujące się błędy w pisowni, a dysgrafia dotyczy strony graficznej pisma, które bywa nieczytelne nawet przy powolnym pisaniu.
ADHD, czyli trudność z utrzymaniem uwagi na zadaniu
Klasyfikacja ICD-11 opisuje nieuwagę w ADHD jako znaczną trudność z utrzymaniem koncentracji na zadaniach, które nie dostarczają silnej stymulacji ani częstych nagród, a także jako rozpraszanie się i problemy z organizacją. Czytanie i pisanie wymagają dłuższego skupienia, dlatego u dziecka z ADHD ich przebieg bywa nierówny. Nasilenie trudności może się też zmieniać zależnie od struktury i wymagań sytuacji, na przykład inaczej wyglądać podczas lekcji, a inaczej przy odrabianiu zadań w domu.
Deficyt uwagi to jeden z trzech obszarów, w których opisuje się cechy ADHD, obok nadmiernej aktywności psychoruchowej i impulsywności. U jednego dziecka trudności obejmą tylko jeden z tych obszarów, u innego dwa lub wszystkie trzy naraz.
Rozstrzygnięcie, czy za trudnościami szkolnymi stoi deficyt uwagi, wymaga oceny kilku obszarów funkcjonowania naraz. Tym zajmuje się diagnoza ADHD u dzieci, obejmująca wywiad z rodzicami, informacje ze szkoły i badanie testami.
Spektrum autyzmu, czyli trudność z rozumieniem i interpretacją
Nauka czytania u dzieci w spektrum autyzmu przebiega bardzo różnie i nie ma tu jednej reguły. Część dzieci czyta wcześnie i sprawnie, czasem jeszcze przed pójściem do szkoły, a jednocześnie ma trudność ze zrozumieniem przeczytanego tekstu. Zjawisko to nazywa się hiperleksją, a według przeglądu badań dotyczy 6–20% dzieci w spektrum, zależnie od przyjętej definicji. U innych dzieci nauka czytania przebiega z dużym opóźnieniem.
Część dzieci w spektrum odmiennie reaguje też na bodźce sensoryczne, na przykład na hałas czy intensywne światło, co może utrudniać skupienie w klasie. Jeśli takie sygnały łączą się z trudnościami w relacjach z rówieśnikami, warto rozważyć, czy potrzebna jest diagnoza autyzmu u dzieci.
Podobne trudności, różne mechanizmy
Poniższe zestawienie pokazuje typowe kierunki trudności, a nie cechy rozstrzygające o rozpoznaniu. U konkretnego dziecka obraz może wyglądać inaczej.
| Co widać | Dysleksja | ADHD | Spektrum autyzmu |
| Czytanie wyrazów | wolne i mniej dokładne | zmienne, zależne od koncentracji | u części dzieci sprawne, czasem ponad oczekiwania dla wieku |
| Rozumienie tekstu | słabsze przy samodzielnym czytaniu | zależne od utrzymania uwagi | trudniejsze przy znaczeniach niewyrażonych wprost |
| Pisanie | liczne błędy ortograficzne | błędy z nieuwagi | zależne od indywidualnego profilu dziecka |
| Praca nad zadaniem | wolne i niepewne czytanie na głos | rozpraszanie się, trudności z organizacją | odmienne reakcje na bodźce, trudność ze zmianą schematu |
Podział bywa jednak mniej ostry, niż sugeruje tabela. Według przeglądów badań ADHD współwystępuje u 25–40% osób z trudnościami w czytaniu, a w spektrum autyzmu ADHD rozpoznaje się u około 28% osób. Dlatego celem diagnozy nie jest przypięcie jednej etykiety, tylko opisanie mocnych i słabych stron konkretnego dziecka.
Kiedy zgłosić dziecko na diagnozę neuropsychologiczną?
Nie każda trudność wymaga specjalistycznej oceny. Konsultacja jest uzasadniona, gdy pojawia się przynajmniej jeden z tych sygnałów:
- trudności utrzymują się mimo regularnych ćwiczeń w domu i wsparcia nauczyciela,
- wyniki szkolne są znacznie niższe niż możliwości dziecka widoczne w innych sytuacjach,
- kłopoty dotyczą kilku obszarów naraz, na przykład czytania, pisania i koncentracji,
- dziecko unika szkoły, skarży się na bóle brzucha albo mówi o sobie, że jest głupie,
- nauczyciel sygnalizuje różnicę między dzieckiem a resztą klasy.
Klasyfikacja ICD-11 opisuje specyficzne trudności w uczeniu się jako trwałe, dlatego oczekiwanie, że dziecko samo z nich wyrośnie, opóźnia jedynie moment rozpoczęcia wsparcia.
Jak wygląda diagnoza neuropsychologiczna dziecka?
Proces opiera się na kilku spotkaniach i łączy różne źródła informacji. Zaczyna się od wywiadu rozwojowego z rodzicami, obejmującego:
- przebieg ciąży i porodu,
- rozwój mowy,
- przebyte choroby,
- pierwsze lata nauki.
Równie ważne są zeszyty dziecka i opinia nauczyciela.
W części badawczej specjalista ocenia funkcje poznawcze, które odpowiadają za naukę czytania i pisania:
- uwagę i odporność na rozproszenie,
- pamięć operacyjną i pamięć werbalną,
- funkcje wykonawcze, czyli planowanie i hamowanie reakcji,
- tempo przetwarzania informacji,
- świadomość fonologiczną i sprawność językową,
- koordynację wzrokowo-ruchową.
Diagnosta obserwuje też, jak dziecko pracuje: czy prosi o pomoc, jak reaguje na porażkę i po jakim czasie się zniechęca. W razie potrzeby kieruje dziecko na konsultację psychiatryczną lub logopedyczną. Całość kończy się opinią z opisem profilu funkcjonowania i zaleceniami dla rodziców.
Formalną opinię o specyficznych trudnościach w uczeniu się, na podstawie której szkoła dostosowuje wymagania edukacyjne, wydaje poradnia psychologiczno-pedagogiczna. Zgodnie z rozporządzeniem w sprawie oceniania może ona zostać wydana co do zasady nie wcześniej niż po ukończeniu klasy III szkoły podstawowej.
Co dalej po diagnozie?
Opinia jest punktem wyjścia, nie końcem drogi. Uczniowie ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się mogą zostać objęci w szkole zajęciami korekcyjno-kompensacyjnymi w ramach pomocy psychologiczno-pedagogicznej. Przy trudnościach z koncentracją albo cechach spektrum zakres dalszego wsparcia ustala specjalista na podstawie wyników diagnozy.
Wsparcie bywa uzupełniane treningiem koncentracji. Rodzice pytają też, co to jest terapia biofeedback i czy pomoże dziecku w nauce. Trening nakierowany jest na ćwiczenie samoregulacji, a wyniki badań nad jego skutecznością pozostają niejednoznaczne. Nie zastępuje on terapii pedagogicznej ani zaleceń lekarza.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Czy dziecko może mieć jednocześnie dysleksję i ADHD?
Tak, według przeglądów badań ADHD współwystępuje u 25–40% osób z trudnościami w czytaniu. Dlatego diagnoza obejmuje kilka obszarów funkcjonowania naraz, zamiast kończyć się na pierwszym pasującym rozpoznaniu.
W jakim wieku można rozpoznać dysleksję?
Opinię o specyficznych trudnościach w uczeniu się poradnia psychologiczno-pedagogiczna może co do zasady wydać nie wcześniej niż po ukończeniu klasy III szkoły podstawowej. Wcześniej specjaliści mówią o ryzyku dysleksji, a ćwiczenia można rozpocząć już na tym etapie.
Czy opinia z diagnozy oznacza niższe wymagania w szkole?
Opinia poradni psychologiczno-pedagogicznej zobowiązuje nauczyciela do dostosowania wymagań edukacyjnych do indywidualnych potrzeb i możliwości ucznia. Sposób tego dostosowania szkoła określa na podstawie zaleceń zawartych w opinii.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą.
Bibliografia
- World Health Organization, „6A03 Developmental learning disorder”, ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics, 2025.
- World Health Organization, „6A05 Attention deficit hyperactivity disorder”, ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics, 2025.
- NHS, „Dyslexia – Symptoms”, 2025.
- Melby-Lervåg M., Lyster S.-A.H., Hulme C., „Phonological skills and their role in learning to read: A meta-analytic review”, Psychological Bulletin, 2012.
- Ostrolenk A. i wsp., „Hyperlexia: Systematic review, neurocognitive modelling, and outcome”, Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 2017.
- Willcutt E.G., Petrill S.A., „Comorbidity between reading disability and ADHD in a community sample”, Mind, Brain and Education, 2023.
- Lai M.-C. i wsp., „Prevalence of co-occurring mental health diagnoses in the autism population: a systematic review and meta-analysis”, The Lancet Psychiatry, 2019.
- Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 22 lutego 2019 r. w sprawie oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy w szkołach publicznych, tekst jednolity Dz.U. z 2023 r. poz. 2572,
- Monitor Dyrektora Szkoły, „Organizowanie pomocy psychologiczno-pedagogicznej w placówkach” (omówienie rozporządzenia MEN z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej, Dz.U. z 2023 r. poz. 1798)